Thời đại AI, ta phải viết để giữ lại câu chuyện cho mình

Con người không sống thành chuỗi khoảnh khắc rời rạc. Ta hiểu được mình qua việc kể lại mọi thứ thành chuyện — Ricoeur gọi đó là căn tính tự sự, MacIntyre bảo con người bản chất là sinh vật kể chuyện. Cách bạn kể về quá khứ quyết định bạn mang gì vào hiện tại; câu chuyện bạn tin về tương lai quyết định bạn dám làm gì hôm nay.

Bạn là câu chuyện bạn kể về chính mình — với chính mình.

Tự sự không dừng ở cá nhân. Xã hội loài người được giữ với nhau bằng những câu chuyện nhiều người cùng tin và cùng kể: luật pháp, tiền tệ, quốc gia, văn hóa, lịch sử… Một nền văn minh là một tập hợp narrative đủ mạnh để hàng triệu người phối hợp. Ai nắm được narrative chung nắm được hướng đi của tập thể.

Lịch sử loài người là cuộc cạnh tranh giữa các câu chuyện.

Lời nói gió bay; chữ viết luôn ở lại và bị soi xét. Viết buộc thứ hỗn mang trong đầu thành mạch lạc, tuần tự, và có trách nhiệm trước người đọc. Mở rộng vốn chữ là mở rộng thế giới nhận thức — không có chữ cho một thứ, ta khó nắm được thứ đó.

Khi chữ viết xuất hiện, con người tạo được những tự sự mạnh hơn bao giờ hết — và cũng chịu ảnh hưởng mạnh hơn bởi tự sự người khác viết ra, từ khi ta còn chưa hiểu gì. Phần lớn câu chuyện ta mang theo về bản thân và thế giới được cài vào lúc ta chưa kịp lựa chọn.

Trưởng thành là giành lại quyền kể câu chuyện của mình — và chọn câu chuyện lớn đáng sống.

AI đang tạo văn bản ở quy mô không giới hạn. Cái tôi bị dìm trong những tự sự nó không viết ra, và việc sản xuất chữ một cách cơ học mất sạch giá trị. Walter Benjamin đã dự báo, rằng thông tin cần được kiểm chứng và tiêu thụ tức thì rồi vứt bỏ; truyện thì gìn giữ ý nghĩa và tác động bền bỉ. Một xã hội ngập thông tin có thể đồng thời nghèo truyện đến cùng cực.

Byung-Chul Han thời đại này là một cuộc khủng hoảng tự sự. Thông tin trôi vô tận; năng lực kể một câu chuyện thật — thứ neo con người vào nghĩa — thì teo lại. Trong thời đại AI, nhận thức về narrative (ai đang kể, kể gì, vì mục đích gì) không còn là kĩ năng tùy chọn; nó là điều kiện để không bị dắt mũi.

Con người đang giao tiếp với nhau và với máy móc chủ yếu bằng chữ viết — prompt, tin nhắn, tài liệu. Khả năng hiểu sâu và dùng chữ một cách nghiêm chỉnh là cách thoát khỏi cảm giác bất an trong những tự sự cũ vốn không còn vừa với thực tại mới. Ai viết rõ thì nghĩ rõ; ai nghĩ rõ thì sống bớt hoang mang.

Ngôn ngữ viết và những tự sự chung là phương tiện hiệu quả nhất để con người hiểu chính mình và hiểu nhau. Nhưng viết là một kỉ luật, và kỉ luật cần một cộng đồng để sống.