Tự sự dệt nên thế giới,thay vì chỉ mô tả nó
Năm 1688, trong một quán cà phê nhỏ trên phố Tower của London, người ta truyền tay nhau tin tức về tàu bè. Họ cập nhật cho nhau thông tin về những con tàu vừa rời cảng, vùng biển đang có bão, và chuyến hàng nào chưa thấy về…
Edward Lloyd là chủ quán cà phê. Ông không làm gì liên quan đến tàu bè, mà chỉ bán cà phê tạo không gian để khách trao đổi tin tức. Nhưng từ những mẩu tin ấy, và không gian kể chuyện ấy, một chuyện mới mẻ xuất hiện. Người ta bắt đầu đặt cược, rồi bảo đảm, cho những điều chưa xảy ra. Chủ của những con tàu chưa rời bến nhận các khoản tiền cược cho chuyện tàu chìm. Quán cà phê đó trở thành Lloyd's of London, và cùng với nó, cả một nền kinh tế đã học được cách nắm giữ những tương lai chưa ai thấy trước.
Điều khiến chuyện này khả dĩ không phải tiền hay tàu, hay chuyện đánh cược. Lần đầu tiên, xuất hiện câu chuyện chung đủ vững để nhiều người cùng đặt cược: một hình dung chung về điều gì có thể xảy ra, và ai chịu phần nào nếu nó xảy ra. Tự sự lúc này đã làm một việc mà không công cụ vật chất nào làm được. Nó biến một tương lai bất định thành thứ con người có thể cam kết và trả giá.
Ta quen nghĩ narrative là kĩ năng kể chuyện, một lớp trang trí cho nội dung. Đó là cách hiểu nhỏ nhất và sai nhất về nó. Narrative là cơ chế để một cái tôi, một dòng thời gian, và một thế giới trở nên mạch lạc — đủ mạch lạc để con người sống được trong đó. Không có câu chuyện nào kể về quyền lực của câu chuyện. Nhưng ta có thể hiểu được thứ quyền lực ấy khi quan sát cách mọi câu chuyện đã đang và sẽ tiếp tục tồn tại.
Trật tự là thứ ta áp vào, không phải thứ ta tìm thấy
Đời sống đến với ta dưới dạng hỗn mang. Chúng là những mảnh rời rạc, đứt đoạn, chồng chéo, và phần lớn vô nghĩa khi đứng một mình. Mấu chốt khiến chuỗi phân mảnh ấy trở thành một cuộc đời nằm ở việc ta kể nó thành chuyện. Alasdair MacIntyre cho rằng, con người về bản chất là một sinh vật kể chuyện; Paul Ricoeur gọi tính thống nhất của một đời chính là tính thống nhất của một tự sự.
Bộ não không lưu kinh nghiệm như một kho dữ liệu trung tính. Nó không ngừng biên tập chúng thành cốt truyện — nhân quả, trước sau, ý nghĩa — kể cả khi ta không để ý. Vì vậy, không phải bạn có sống bằng narrative hay không; bạn không có lựa chọn đó. Câu hỏi là narrative ấy do ai viết, và bạn có đọc ra nó và có quyền viết lại nó hay không?
Cái tôi được dệt mà thành, không phải thứ ẩn giấu để tìm ra
Ta hình dung có một cái “tôi” cố định ngồi sẵn bên trong, rồi ta mới kể chuyện về nó. Trật tự thật gần như ngược lại: cái tôi phần lớn là sản phẩm của những câu chuyện, thay vì là tác giả đang kể chuyện. Ludwig Wittgenstein lập luận rằng không tồn tại một ngôn ngữ riêng tư — mọi khái niệm ta dùng để hiểu chính mình đều mượn từ một cộng đồng đã có trước ta. Ta nghĩ về bản thân bằng những từ ta không tự đặt ra, trong những khuôn chuyện ta thừa hưởng.
Điều này thoạt nghe như một sự tước đoạt, nhưng nó là tin tốt nhất ở đây: nếu cái tôi được viết nên, thì nó viết lại được. Tự sự không chạm vào con người ở bề mặt hành vi; nó chạm vào tầng ‘con người là ai’. Đó là lí do viết về đời mình không phải là tự biểu đạt một cái tôi có sẵn. Thực hành này là tự kiến tạo.
Tương lai được dệt mà nên, không có sẵn để hướng tới
Quay lại quán cà phê của Lloyd. Đây không chỉ là câu chuyện khởi nguyên của mô hình bảo hiểm, còn là câu chuyện về bản chất của tương lai. Ta thường nói về tương lai như một nơi phía trước đang chờ ta đi tới. Nhưng ta không bao giờ thấy một tương lai trống rỗng như vậy; ta chỉ thấy được những gì có thể lặp lại từ điều đã biết. Ta tin có “ngày mai” vì đêm và ngày đã quay vòng đủ lâu để điều này thành khả đoán.
Phần lớn bức tranh tương lai của một người được dệt từ những điều lặp đi lặp lại, và từ những điều nhiều người cùng cam kết sẽ giữ. Những hợp đồng, lời thề, thể chế, và các loại tiền: tất cả đều là những tự sự chung đủ vững để dựa vào. Tương lai ổn định của một cá nhân, vì thế, phụ thuộc vào năng lực của tập thể quanh họ trong việc dệt một tương lai chung. Nơi câu chuyện chung bị mòn rách, tương lai cá nhân vì vậy cũng mỏng đi theo.
Quá khứ được dệt lại, không phải bị chôn vùi vĩnh viễn
Ở Nhật Bản, có một truyền thống gọi là Shikinen Sengū. Cứ mỗi hai mươi năm, Đền Ise ở Nhật được tháo dỡ, rồi được dựng lại y nguyên trên mảnh đất bên cạnh chỗ cũ. Truyền thống này đã được duy trì hơn một nghìn ba trăm năm. Cái “cổ” nhất ở đó chưa bao giờ quá hai mươi tuổi, nhưng cũng chưa bao giờ thật sự mới. Quá khứ cũng hoạt động gần giống truyền thống này. Nó không phải một đoạn băng cố định được cất trong kho đã nằm gọn sau lưng ta, mà là vật liệu sống được dệt lại mỗi lần ta nhớ lại.
Khoa học thần kinh về tái củng cố trí nhớ cho thấy mỗi lần một kí ức được gợi ra, nó được ghi lại một lần nữa, và có thể bị thay đổi trong chính lúc ấy. Sang chấn là một câu chuyện lặp lại một cách cưỡng ép, và nó cai trị tương lai. Ai từng mang một nỗi đau đủ sâu đều biết nó sẽ tái diễn mỗi khi họ cố vươn tới tương lai. Nhưng nếu quá khứ không hề bất động, mà sống động mỗi khi được kể lại, thì lúc đó cũng là lúc duy nhất để sửa chữa nó. Như vậy, quyền tác giả với đời mình vươn cả về phía sau, nếu bạn thực sự chú tâm nắm bắt và đủ dũng khí để kể lại câu chuyện của mình.
Một đời là một thực hành, không phải một hành trình
Gộp ba điều lại — cái tôi, tương lai, và quá khứ đều được dệt chứ không được tìm thấy — ta thấy một hệ quả hiện ra. Thời gian không phải con đường ta đi trên đó; nó là tấm vải ta dệt. Đời không phải một hành trình từ điểm này tới điểm kia. Nó là một thực hành. Câu hỏi trung tâm vì vậy đổi từ “tôi sẽ đi đâu” thành “tôi sẽ làm gì, lặp đi lặp lại, để dệt nên câu chuyện đời mình”.
Aristotle gọi phẩm chất có được qua lặp lại đến mức thành bản năng là hexis. Một cuộc đời mà bạn giữ quyền tác giả không phải là một sự quyết tâm chỉ cần thức tỉnh là xong; nó là một sợi chỉ được kéo đều mỗi ngày. Điều này nghe kém hùng tráng hơn một bước ngoặt, một sự thức tỉnh, nhưng nó lại là cách một con người thực sự nắm quyền thay đổi đời mình từng chút một. Và họ cũng đánh rơi nó từng chút một.
Trong thời đại AI, đây là chủ quyền cuối cùng
Tất cả những điều trên đã đúng từ trước thời đại AI. Nhưng một điều kiện mới đã làm nhận thức về chúng được xem là cấp bách. Khi AI tạo sinh văn bản ở quy mô vô hạn, hai hệ lụy đã xảy ra cùng lúc.
Thứ nhất, cái tôi bị dìm trong những tự sự không phải do nó viết. Bảng tin mạng xã hội chọn điều ta thấy, ta muốn, ta sợ, và lặng lẽ kể đời ta thay ta. Năm 1936, Walter Benjamin đã tách thông tin khỏi truyện — thông tin đòi tiêu thụ tức thì rồi vứt, còn câu chuyện giữ lại nghĩa và nhả ra chậm rãi. Byung-Chul Han gọi thời đại này là một cuộc khủng hoảng tự sự, nơi thông tin tràn ngập khắp nơi, còn năng lực kể một câu chuyện thật thì teo lại. Thứ hai, việc sản xuất chữ một cách thủ công ngày càng mất giá, trong khi việc con người dệt nghĩa ngày càng khan hiếm.
Giữa bối cảnh đó, năng lực tự viết tự sự của mình không còn là một kĩ năng mềm. Nó là hình thức chủ quyền cuối cùng mà máy móc không thực hiện thay được — vì máy móc có thể viết câu thay bạn, nhưng không thể sống đời của bạn, và không thể quyết định ý nghĩa của cuộc đời ấy.
Tự sự là việc chung
Narrative không phải việc của riêng một người. Nếu cái tôi được dệt từ một ngôn ngữ chung, và nếu một tương lai ổn định cần một câu chuyện tập thể, thì tự viết đời mình không phải là một hành vi cô lập — nó là việc tham gia vào một tấm dệt lớn hơn. Trong mọi cách tạo tự sự, viết là kỉ luật khắc nghiệt nhất: nó buộc thứ hỗn mang trong đầu thành một thứ mạch lạc, tuần tự, và chịu trách nhiệm trước một người đọc.
Vì vậy, một cộng đồng người viết không phải một tiện nghi có-thì-tốt — nó dần trở thành điều kiện sống còn. Người ta học cách cầm cây bút để ngồi cạnh những người khác cũng đang cầm cây bút của họ, trên tấm vải tự sự chung đang được dệt.
Narrative dệt nên một cái tôi và một dòng thời gian. Nhưng quyền lực ấy chưa bao giờ dừng lại ở một con người — nhìn ra ngoài, vào lịch sử và văn hóa, sẽ thấy chính nó đã dệt nên những thứ lớn hơn nhiều.
